Nega bu muhim
Propan birja narxlarining keskin oshishi avtomobil haydovchilarining bir qismi va biznes uchun yoqilg‘i narxiga bevosita ta’sir qiladi. Bozor tarkibining o‘zgarishi – ichki gaz ulushining kamayishi va importning o‘sishi ichki bozorning narx sezgirligini oshiradi. Taklif cheklangan sharoitda narxlarning qisqa muddatli sakrashlari ham chakana segmentga tez tarqalishi mumkin.
Nima bo‘ldi
- O‘zbekistonda propan bir kunda 7 foizga, yil boshidan buyon esa 15 foizga qimmatlashgan.
- 8 yanvar kuni suyultirilgan gazning birjadagi narxi bir tonna uchun 9,27 mln so‘mdan oshib, bir oydan kamroq vaqt ichida 28 foizga oshdi.
- Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasi narxlarning o‘sishi taklif tarkibining o‘zgarishi va birja savdolarida import mahsulotlari ulushining oshishi bilan bog‘liqligini ma’lum qildi.
Raqamlar va faktlar
- 2025-yilda birja savdolarida 358 ming tonna suyultirilgan gaz sotilgan bo‘lib, shundan 61 foizi mahalliy va 39 foizi import mahsulotlaridir.
- Yanvar-iyul oylarida mahalliy propanning ichki bozordagi ulushi o‘rtacha 80% gacha bo‘lgan bo‘lsa-da, 2025-yil dekabr oyida 35% gacha, yanvar oyining dastlabki 10 kunida esa 10% gacha kamaydi.
- Mahalliy propanning boshlang‘ich narxi o‘tgan yili tonnasi uchun 7 million so‘m, importniki esa taxminan 8 million so‘m atrofida bo‘lgan.
- Mahalliy va import mahsulotlarning boshlang‘ich va sotish narxlari o‘rtasidagi farq 40 foizgacha yetadi.
- Bugungi kunda importning boshlang‘ich narxlari oshishi hisobiga 1 tonna suyultirilgan gazning o‘rtacha narxi 9,5 mln so‘m atrofida bo‘lib, dekabr oyiga nisbatan 20 foizga qimmatlashdi.
- O‘zbekistonda avtomobillarning 11 foizi suyultirilgan gazdan foydalanadi, sotilgan barcha avtomobil yoqilg‘isining atigi 5 foizi propanga to‘g‘ri keladi.
Mohiyat
- Propan narxi tobora ko‘proq import va ichki bozorda talabning o‘sishi hisobiga shakllanmoqda.
- Mahalliy mahsulotlar ulushining qisqarishi boshlang‘ich qiymat bo‘yicha ilgari amal qilgan cheklovlar ta’sirini kamaytiradi.
- Bu bozorni tashqi narx o‘zgarishlari va talabning keskin sakrashlariga nisbatan zaifroq qiladi.
- Hozirgi vaziyat fonida monopoliyaga qarshi organ yoqilg‘i quyish shoxobchalarida narxlarning doimiy monitoringini joriy etdi va bozorda yagona narx shakllanishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun chakana narxlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni tarqatmaslikka chaqirdi.
