Nega bu muhim
Kuzatilmaydigan iqtisodiyot ko‘rsatkichlari rasmiy statistika va soliq hisobida to‘liq aks ettirilmagan faoliyat ko‘lamini baholash imkonini beradi. Bunday iqtisodiyotning yuqori ulushi soliqlarning yig‘ilishiga, mehnat bozori shaffofligiga va iqtisodiy rejalashtirish samaradorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, kuzatilmaydigan sektorning tuzilishi qaysi sohalarda norasmiy yoki yashirin faoliyatning eng katta hajmi saqlanib qolayotganini va qayerda davlatga iqtisodiy faollikni to‘liq hisobga olish qiyinroq ekanini ko‘rsatadi.
Nima bo‘ldi
- Milliy statistika qo‘mitasi 2026-yilning yanvar–mart oylarida O‘zbekistonda kuzatilmaydigan iqtisodiyotning yalpi qo‘shilgan qiymati 102,7 trillion so‘mni tashkil etganini ma’lum qildi.
- Uning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 22,9 foizga yetdi. Kuzatilmaydigan iqtisodiyotning asosiy qismi uy xo‘jaliklari va yakka tartibdagi faoliyatlarga to‘g‘ri keldi, yashirin iqtisodiyot esa kamroq ulushni tashkil etdi.
Raqamlar va faktlar
- Kuzatilmaydigan iqtisodiyotning umumiy hajmi 2026-yilning birinchi choragida 102,7 trillion so‘mni tashkil etdi.
- Shundan 69,1 trillion so‘mi kasanachilik va yakka tartibdagi faoliyatlar hissasiga to‘g‘ri kelgan. Ushbu segmentning YIMdagi ulushi 15,4 foizni tashkil etdi.
- Yashirin iqtisodiyot hajmi 33,6 trillion so‘mga baholangan. Uning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 7,5 foizni tashkil etdi.
- Faoliyat turlari bo‘yicha kuzatilmaydigan iqtisodiyotning eng katta ulushi qishloq xo‘jaligi, o‘rmon xo‘jaligi va baliqchilik sohasiga to‘g‘ri keldi — 81,1 foiz.
- Xizmatlar sohasida bu ko‘rsatkich 24,5 foizni, qurilishda 23,9 foizni, sanoatda esa 6,7 foizni tashkil etdi.
Mohiyat
- Davlat uchun bunday ko‘rsatkichlar iqtisodiy faollikning sezilarli qismi hanuz to‘liq rasmiy hisobdan tashqarida qolayotganini anglatadi.
- Bu soliq tushumlarini cheklashi va iqtisodiyotning ayrim tarmoqlaridagi real holatni baholashni murakkablashtirishi mumkin.
- Qishloq xo‘jaligida kuzatilmaydigan faoliyatning eng yuqori ulushi aynan shu sohada norasmiy bandlik va hisob-kitoblarning katta hajmi saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi.
- Sanoatdagi nisbatan past ko‘rsatkichlar esa ishlab chiqarish sektorida rasmiylashtirish va nazorat darajasi yuqoriroq ekanini anglatadi.
- Bunday ma’lumotlarning e’lon qilinishi, shuningdek, rasmiylarga hisobni raqamlashtirish, soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish va biznesni yashirin sektordan chiqarish bo‘yicha yo‘nalishlarni aniqroq belgilash imkonini beradi.
